سئوال : عداوت ابليس در حق كى اشد و ازيد است ؟ در حق حضرت ابو البشر يا در حق ذرّيّت او ؟ جواب : از قرارى كه شيخ در باب سيصد و بيست و پنجم فتوحات خويش گفته است عداوت ابليس در حق اولاد آدم بسيارتر است ؛ زيرا كه بنى آدم از آب خلق شده است و آب ضد آتش است . آدم با ابليس يبس جامعه دارد يكى از خاك و ديگرى از آتش خلق شده است ؛ اجتماع آتش با خاك مانند اجتماع آتش و آب نيست به‌همين جهت است وقتى كه آدم را قسم داد كه او ناصح است خداى تعالى او را تصديق نمود . چون انبياى عظام ضدّ او بودند لهذا او را باور و تصديق ننمودند . خداى متعال براى اينكه به يك دشمن بزرگ مقاومت و مدافعه نماييم به قلوب ما به واسطهء شريعت طاهره براى اينكه در مقام بصر ظاهر قائم شود علاماتى مرحمت نمود و علاوه بر آن در عالم غيب ملائكه را نيز مأمور و معين فرمود . سئوال : وجود شيطانى را خبر مىدهند كه او نه جن است و نه انس آيا اين صحيح است يا خير ؟ جواب : بلى صحيح است اگرچه شيطان در كافهء حالات خود حسى است و ليكن گاهى معنوى نيز مىشود اين هم وقتى است كه شياطين انس با شياطين جن به يك‌جا اجتماع نموده و با يكديگر مخابره نمايند كه در اين زمان نه انسى و نه جنى بوده در ميان آنها يك شيطان معنوى تازه پيدا مىشود . سئوال : فرق در ميانهء اين سه شيطان چيست ؟ جواب : فرق اين است كه شياطين انس و جن القاآتى بر قلوب بندگان مىكنند كه خود را به غير از حق - جل و علا - متوجه سازد ، شيطان معنوى شبهه و امورى را كه نه ابليس و نه ديگرى از اين قصد نتوانسته است استنباط و ادراك مىنمايد . در نزد شيخ محى الدين عربى شيطان خلق نيز چنان است زيرا به تصديق چيزى كه در خاطر اهالى مجهول است تردد نمىنمايد . شيطان گاهى موافق مدلول وَ أَلْقَيْنا عَلى كُرْسِيِّهِ جَسَداً « 1 » يك جسد انسانى اتخاذ كرده سعى و

--> ( 1 ) . ص / 34 .